๑นิยาม
ทศพิธราชธรรม คือคุณธรรม ๑๐ ประการที่ปรากฏในชาดกของพุทธ — ใช้เป็นกรอบของกษัตริย์ในอุดมคติและเป็นมาตรวัดทางศีลธรรมของผู้มีอำนาจ
๒๑๐ ข้อ
ทาน
ให้สิ่งของเครื่องใช้ ความสะดวก แก่ราษฎร
ศีล
รักษาความประพฤติ ไม่เบียดเบียน
บริจาค
ให้ทรัพย์ส่วนตัวเพื่อประโยชน์ส่วนรวม
ซื่อตรง
อาชวะ — ไม่หลอกลวง ตรงต่อหน้าที่
อ่อนโยน
มัททวะ — สุภาพ ไม่หยิ่ง
ตบะ
ความเพียร ตั้งใจ ไม่ลุ่มหลงในความสุข
ไม่โกรธ
อักโกธะ — ไม่ลงโทษด้วยอารมณ์
ไม่เบียดเบียน
อวิหิงสา — ไม่กดขี่ราษฎร
ขันติ
อดทน อดกลั้น
ไม่พิโรธ
อวิโรธนะ — ไม่ประพฤติผิดธรรม
๓ที่มา
หลัก ๑๐ ข้อนี้รวบรวมจากชาดก โดยเฉพาะ มหาสุทัสสนชาดก และ เตมิยชาดก — เรื่องของกษัตริย์ในอุดมคติที่ปกครองด้วยธรรมะ
๔ในรัตนโกสินทร์
ทุกรัชกาลตั้งแต่ ร.๑ ถึงปัจจุบัน อ้างทศพิธราชธรรมเป็นกรอบของพระราชจริยวัตร — โดยเฉพาะรัชกาลที่ ๕ ที่ทรงใช้กรอบนี้เป็นแม่แบบของการปฏิรูป (ทาน = ปลดทาส, ไม่เบียดเบียน = ปฏิรูปกฎหมาย)
๕ปัญหาที่ตามมา
เมื่อกรอบทศพิธราชธรรมเป็น "มาตรวัด" ของผู้ปกครอง คำถามคือใครเป็นคนวัด? และ ถ้าผู้ปกครองทำไม่ตามกรอบ ใครมีอำนาจชี้?
ในยุคโบราณ คำตอบคือ "สังคายนาคณะสงฆ์" — แต่ในยุคปัจจุบัน คำตอบยังไม่ชัด