เคยสงสัยไหมว่าทำไมในหนังไทยเรื่องไหนก็ตาม ฉากพระราชพิธีต้องมีพระสงฆ์ ต้องมีน้ำมนต์ ต้องมีเทียน? ทำไมเราถึงเรียกในหลวงว่า "พระองค์" ไม่ใช่ "คุณ" หรือ "ท่าน" แบบผู้ใหญ่ทั่วไป? และทำไมการวิจารณ์สถาบันในประเทศนี้ ถึงให้ความรู้สึกเหมือนการ "หมิ่นสิ่งศักดิ์สิทธิ์" มากกว่าการวิจารณ์การเมือง?
คำตอบทั้งหมดอยู่ในคำคำเดียว ที่นักวิชาการเรียกว่า Sacred Authority — ความศักดิ์สิทธิ์ของอำนาจ
อำนาจที่ต้องยืมศาสนามาเป็นโครง
ในโลกก่อนสมัยใหม่ ผู้ปกครองที่จะครองใจคนจำนวนมากต้องทำอะไรมากกว่า "มีกำลังพล" เขาต้องตอบคำถามพื้นฐานที่คนทุกสังคมถามว่า ทำไมเราต้องเชื่อฟังคนนี้?
คำตอบหนึ่งที่ทำงานดีมากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คือ: เพราะเขาไม่ใช่ "คนธรรมดา" เขาเป็นผู้ที่ จักรวาลเลือกแล้ว — มีบุญญาธิการ มีบารมีสะสมมาหลายชาติ เป็นโพธิสัตว์เสด็จลงมาปกครอง เป็น "สมมติเทวราช"
“ผู้ปกครองไม่ได้อ้างอำนาจจากประชาชน แต่อ้างจากสิ่งที่อยู่เหนือประชาชน— นิธิ เอียวศรีวงศ์, ว่าด้วยความศักดิ์สิทธิ์
กล่องคำศัพท์
- สมมติเทวราช
- แนวคิดที่ว่ากษัตริย์คือเทพที่ลงมาเกิดเพื่อปกครอง เป็นการผสมพราหมณ์–พุทธที่ใช้ในราชสำนักอยุธยาเป็นต้นมา
- บารมี
- ในพุทธ หมายถึงคุณความดีที่สะสมข้ามชาติ ในบริบทการเมืองไทย กลายเป็นคำอธิบายว่าทำไมคนบางคน "สมควร" มีอำนาจ
- ทศพิธราชธรรม
- หลัก 10 ประการที่กษัตริย์พึงมี — ทาน ศีล บริจาค ซื่อตรง อ่อนโยน ตบะ ไม่โกรธ ไม่เบียดเบียน ขันติ ไม่พิโรธ
สามเสาหลักที่ค้ำ Sacred Authority
๑. พิธีกรรม — ทำให้จับต้องได้
พิธีสรงน้ำ พิธีเจิม พิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา — ทั้งหมดนี้ไม่ใช่พิธีเฉยๆ แต่เป็น "เทคโนโลยี" ที่เปลี่ยนมนุษย์คนหนึ่งให้กลายเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ต่อหน้าต่อตา การเห็นพิธีทำให้ผู้ชมยอมรับการเปลี่ยนสถานะนั้นโดยไม่ต้องมีใครอธิบาย
๒. คัมภีร์ — ให้กรอบที่อ้างได้
ไตรภูมิพระร่วง, ทศพิธราชธรรม, เรื่องพระเจ้าจักรพรรดิ ทั้งหมดให้ "แม่แบบ" ของผู้ปกครองในอุดมคติ ที่ใครก็ตามที่ขึ้นครองราชย์จะถูกวางในตำแหน่งนั้นโดยอัตโนมัติ
๓. สัญลักษณ์ — บอกโดยไม่ต้องพูด
ฉัตร ราชรถ ปราสาท สีเหลือง คำราชาศัพท์ — สัญลักษณ์เหล่านี้ไม่ใช่เครื่องประดับ แต่เป็น การส่งสัญญาณต่อเนื่อง ว่าผู้นี้อยู่นอกระบบปกติของสังคม
ทำไมมันยังอยู่ในศตวรรษที่ 21?
คำตอบสั้น: เพราะมันทำงานได้ดีมาก Sacred Authority ไม่ใช่เรื่องโบราณที่เหลือทิ้ง แต่เป็นโครงสร้างที่ยังทำหน้าที่ในปัจจุบัน:
— ผูกสังคมที่หลากหลายเข้าด้วยกันด้วยสัญลักษณ์ร่วม
— ให้ความรู้สึก "มั่นคง" ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ
— ทำให้การวิจารณ์มีต้นทุนสูง จนเป็นกลไกคงสภาพ (status quo) อันทรงพลัง
แต่คุณสมบัติข้อสุดท้ายนี่แหละ ที่เป็นคำถามใหญ่ที่สุดของยุคเรา: ในโลกที่คนรุ่นใหม่ตั้งคำถามกับทุกสิ่ง ศาสนจะยังช่วยอำนาจทางโลกไปได้อีกนานแค่ไหน?
อ่านบทความนี้แล้วได้อะไร
ครั้งต่อไปที่คุณเห็นพิธีราชพิธี ข่าวเกี่ยวกับสถาบัน หรือแม้แต่โฆษณาใส่รูปพระบรมสาทิสลักษณ์ — คุณจะเริ่มเห็นโครงของ Sacred Authority ทำงานอยู่เบื้องหลัง คุณไม่ต้องเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย แค่ มองเห็น ก็ถือว่าเปลี่ยนมุมมองไปแล้วครึ่งทาง
อ้างอิง / อ่านต่อ
- นิธิ เอียวศรีวงศ์. การเมืองไทยสมัยพระนารายณ์. มติชน, 2537.
- Tambiah, S.J. World Conqueror & World Renouncer. Cambridge, 1976.
- ไตรภูมิพระร่วง — ฉบับหอสมุดแห่งชาติ.
บรรณาธิการเด็กพุทธ
ทีมเขียนประจำของเด็กพุทธ — เราสนใจพุทธในฐานะเครื่องมือความคิด ไม่ใช่พิธีกรรม ชวนคุณอ่านต่อได้ทุกสัปดาห์